Wakacje to idealny czas na beztroskie i niczym właściwie nieograniczone poszukiwania ciekawych, wartych zobaczenia terenów -na które najczęściej w codziennej gonitwie nie mamy czasu i odkładamy różne plany na bliżej nieokreśloną przyszłość. Wychodząc z tego założenia, iż wakacje są właśnie po to, by zobaczyć to, co jeszcze „nieujrzane” -postanowiłam pojechać tam, gdzie mnie jeszcze nie było

Zachód Polski, w szczególności jego północna część -to bardzo ciekawe tereny, które wielokrotnie były ziemiami spornymi, na przestrzeni dziejów kilkukrotnie zmieniającymi „właściciela” -przez to w historii tego regionu oznaczyło się piętno, nawet nie minionych lat, a -wieków. Tereny graniczne, a konkretnie rejon Cedyni -od zawsze były łakomym kąskiem dla Polski i Niemiec, stąd na stosunkowo niedużym terytorium można obecnie zaobserwować naprawdę duże zagęszczenie wszelkiej maści pomników, cmentarzy, miejsc pamięci czy małych, lokalnych muzeów. W końcu są to ziemie polskie najdalej wysunięte na zachód, a z Berlina blisko tutaj, jak nigdzie. To właśnie tutaj miało miejsce zwycięstwo wojów Mieszka I pod Cedynią z 972 r. oraz forsowanie Odry 16 kwietnia 1945 r. przez I Armię Wojska Polskiego.

W celu pamięci o minionych wydarzeniach w pobliżu miejscowości Cedynia i Mieszkowice, na samym Nadodrzu wyznaczono specjalny szlak, nazwany właśnie Rejonem Pamięci Narodowej. Obejmuje on następujące miejscowości: Czelin, Gozdowice, Stare Łysogórki, Siekierki, Osinów Dolny oraz Cedynia:

Pokaż Rejon Pamięci Narodowej na większej mapie

Najłatwiej trafić w ten rejon Polski jadąc do Kostrzyna n. Odrą, skąd kierujemy się na północ drogą krajową nr 31 na Szczecin. W miejscowości Mieszkowice skręcamy w lewo na drogę nr 126 na Siekierki /Osinów Dolny i tym samym powoli zaczynamy zjeżdżać w dolinę Odry. Szlak jest bardzo dobry na zwiedzanie rowerem.

Wycieczkę rozpoczynamy w Gozdowicach, gdzie znajduje się Pomnik Sapera (odsłonięty dla uczczenia pamięci saperów poległych w pierwszym dniu forsowania Odry -16 kwietnia 1945 r.) oraz pamiątkowy głaz oznaczający miejsce mostu pontonowego. We wsi znajduje się również Muzeum Wojsk Inżynieryjnych I Armii Wojska Polskiego. Tutaj również znajduje się przeprawa promowa do Niemiec.

Jedziemy dalej drogą nr 126, i już po chwili można się przekonać, jaka jest ona malownicza i kręta! Prawdziwa „Szosa Stu Zakrętów” jakby żywcem wyjęta z Sudetów Wcale nie trzeba się nią śpieszyć, ba -warto właśnie zwolnić i rozkoszować się krajobrazem Doliny Dolnej Odry po lewej stronie i wzgórzami po prawej. Dojeżdżamy do wsi Stare Łysogórki, i od razu naszym oczom ukazuje się czołg! I to nie byle jaki czołg, bo jest on równocześnie pomnikiem; to większy od T-34 czołg rosyjski o nazwie bojowej IS-2. We wsi znajduje się również Muzeum Pamiątek I Armii Wojska Polskiego oraz Cmentarz Żołnierzy I Armii Wojska Polskiego (poległych podczas operacji berlińskiej -forsowania Odry).

Jedziemy dalej drogą pełną zakrętów, mijając po drodze Siekierki, Starą Rudnicę, Stary Kostrzynek i już jesteśmy na najdalej wysuniętym na zachód rejonie Polski -zakolu Odry, gdzie znajduje się most graniczny z Niemcami. Na skrzyżowaniu skręcamy w prawo na drogę nr 124 i jedziemy na Osinów Dolny.

Nieopodal, już za Osinowem -widać Górę Czcibora. Nie sposób jej przeoczyć, ponieważ znajduje się dosłownie tuż przy drodze po prawej stronie i wznosi się na wysokość ponad 54 m.n.p.m. Po lewej stronie wzniesienia został zagospodarowany dość duży parking. Warto zrobić sobie przerwę w podróży i wspiąć się na wzniesienie po ok. 270 kamiennych schodkach, ponieważ mamy niemalże gwarancję świetnych widoków. Znajdując się na jednym z najwyższych wzniesień tzw. Karpat Cedyńskich -mamy doskonałe warunki widokowe na całą Dolinę Odry i Niemcy. Na szczycie Góry Czcibora możemy podziwiać pomnik upamiętniający Bitwę pod Cedynią z 972 r., która wg historyków mogła mieć miejsce właśnie na tej nadodrzańskiej skarpie.

Sporo ostatnio na stronie tematów fortyfikacyjnych i militarnych. Wynika to po części z faktu, iż zima, którą obecnie mamy -jest zdecydowanie najlepszą porą na obserwację tego typu obiektów (są dobrze widoczne dzięki ubogiej roślinności, braku liści na drzewach etc.). Wcześniejsze fortyfikacyjne posty stanowią także dobry wstęp do artykułu o obiekcie, który chcę zaprezentować dzisiaj: Fortu 4a.

Niedawno miałam okazję zwiedzić owy poznański fort. Położony jest on w północnej części Poznania; jest jednym z 18 fortów wchodzących w skład Twierdzy Poznań (9 głównych i 9 pośrednich, tzw. „pomocniczych”).

Na mapce poniżej można zobaczyć, jak w uproszczeniu wyglądał pierścień forteczny wokół ówczesnego miasta Poznania:

Pokaż Pierścień Fortów Wokół Poznania na większej mapie

ZARYS HISTORII:

Historia Fortu 4a pełna jest „zwrotów akcji” i obfituje w ciekawe epizody:

Fort 4a powstał w ramach rozbudowy i modernizacji dziewiętnastowiecznej Twierdzy Poznań. Jest to fort pomocniczy artyleryjski. Zbudowany został w latach 1878 ? 81.

Z ramienia wojska nadzór nad budową pełnił Kapitan Walter. Podczas budowy w 1880 nastąpiła katastrofa budowlana, osunięcie głównego wału.

Fort 4a w Poznaniu posiada narys barkanu (fort trapezowy) na wale umieszczono cztery trawersy ziemne: dwa, zawierające schrony (schrony rozebrane), na czole i po jednym na obu barkach, (?).

Fort otoczony był fosą o szerokości 9 m. Przeciwskarpa w części czołowej i barkowej murowana (fosa na odcinkach barkowych i szyjowym zasypana przeciwskarpy wysadzone i rozebrane), w części szyjowej – ziemna. Skarpa jest ziemna, chroniona przez mur skarpowy (mur rozebrany).

Przestrzeliwanie fosy zapewniały trzy wewnętrzne kaponiery (?).

W roku 1888 fort został zmodernizowany i wzmocniony. (?) Brama główna i wyjazdy na majdany a także wejścia do potern zaopatrzono w ramach wzmocnienia murami antypodmuchowymi z przejściami labiryntowymi, okna koszar fortu zostały zamurowane (co drugie) a stropy i ściany zaopatrzono w poduszki piaskowe.

Po odzyskaniu niepodległości Wojsko Polskie fort przeznaczyło na cele magazynowe, zachowały się podpisy żołnierzy w koszarach fortu. Wojsko uprawiało także cebulę na polu na terenie przylegającym do fortu.

Podczas szturmu Twierdzy Poznań w 1945 roku fort brał udział w obronie jednak walki trwały tylko dwie godziny ? doszło do nich także w poternach fortu – zachowane ślady na ścianach w podziemiach fortu.

W 1945 r. w czasie działań wojennych uszkodzone zostały koszary szyi. W latach 1952 ? 65 fort został wysadzony i poddany rozbiórce. Fosa została zasypana ziemia z wykopów pod domy jednorodzinne rozbudowywanego w pobliżu osiedla.

W latach 80 ? tych część koszar użytkowana na cele magazynowe. Około 1990 roku fort opuszczony zasypywany śmieciami i dewastowany – wewnątrz koszar spalono między innymi kilka samochodów.

W 1997 roku fort przejmują harcerze i wspólnie z PTOP ?Salamandra? zabezpieczają podziemia fortu przed niekontrolowaną penetracją i dewastacją. Od tego czasu trwają systematyczne prace nad oczyszczeniem terenu fortu i podziemnych kubatur ze śmieci i gruzu.

W podziemiach fortu co roku obserwowanych jest kilkadziesiąt osobników nietoperzy kilku gatunków ?miedzy innymi Nocek Duży, Nocek Rudy, Nocek Natterera, Gacek Brunatny ? dzięki harcerzom populacja nietoperzy stale wzrasta. W zabezpieczonych podziemiach znalazły one doskonałe miejsce do zimowania.

W planach miedzy innymi ścieżka dydaktyczna historyczno przyrodnicza po obwałowaniach i podziemiach fortu.

Kilka słów na temat nazewnictwa fortu: pierwotnie funkcjonowała nazwa ?Zwischenwerk 4a? (dzieło pośrednie), później ?Zwischenwerk Waldersee II (IVa)?, w latach międzywojennych ?Warownia 4a?. Po wojnie ?Fort IVa?, a obecnie Fort 4a.

Opracowanie:
hm. Konrad Dąbrowski ? H.R.
Harcerski Krąg Miłośników Fortyfikacji i Eksploracji w Poznaniu & Sekcja Eksploracyjna – Fort 4a.

Powyższy cytat pochodzi ze STRONY W CAŁOŚCI POŚWIĘCONEJ FORTOWI 4a, która jest źródłem bardzo cennych informacji o tej bardzo ciekawej budowli fortyfikacyjnej.

FORT 4a obecnie:

Obecnie organizacje opiekujące się fortem działają w ramach Porozumienia dla Twierdzy Poznań.

Szczególnie wart uwagi jest fakt, iż członkowie Porozumienia dla Twierdzy Poznań opracowali koncepcję zagospodarowania Fortu 4a, oraz czterech innych obiektów Twierdzy Poznań (Forty: 5, 5a, 6 oraz 6a). Koncepcja ta zwyciężyła w konkursie ogłoszonym przez Miasto Poznań! Szerzej m.in. o projekcie „Twierdza Poznań Dziedzictwem Narodów” -można przeczytać TUTAJ.

Uważam, że projekt jest niezwykle ciekawy; jest inicjatywą jak najbardziej wartą wsparcia, uwagi i promocji, trzeba wreszcie wykorzystać niedoceniany potencjał, który miasto już ma -Twierdzę Poznań!

Aktualnie na forcie spotykają się następujące organizacje: HOKTW, HKMFIE, 66 PDH „Lupus”, Sekcja Eksploracyjna – Fort 4a, Klub Miłośników Gier Fabularnych, Bractwo Rycerskie Chorągwi Wielkopolskiej i Grupa Rekonstrukcyjna Wojsk Łączności.

Odbywają się także forteczne rajdy rowerowe (których metą jest fort), w ramach działalności Porozumienia dla Twierdzy Poznań, we współpracy z Sekcją Rowerzystów Miejskich.

Organizacje współpracujące ze sobą w ramach Porozumienia dla Twierdzy Poznań planują budowę mariny – przystani wodniackiej na rzece Warcie w pobliżu fortu. Fort według tej koncepcji stanowić będzie zaplecze dla wodniaków a zaprojektowany przez Porozumienie dla Twierdzy Poznań, Poznańszki Szlak Forteczny zyska połączenie z szlakiem wodnym przebiegającym przez nasze miasto. Na teranie fortu otwarty także będzie Skansen Forteczny – Fort 4a poświęcony historii i przeszłości militarnej obiektu.

Oto zdjęcia wnętrz Fortu 4a:

(Zwiedzanie jak najbardziej jest możliwe -w każdą pierwszą niedzielę miesiąca 10:00 – 14:00, jednak wymagane jest wcześniejsze zgłoszenie telefoniczne. Istnieje możliwość ustalenia zwiedzania w innym terminie -szczegóły TUTAJ).

Zachęcam jak najbardziej do odwiedzenia, wrażenia niezapomniane!

Zdjęcia publikuję dzięki uprzejmości p. Konrada Dąbrowskiego, lidera wielu inicjatyw związanych z popularyzacją poznańskich fortyfikacji i Przewodniczącego Porozumienia dla Twierdzy Poznań. Pan Konrad od 15 lat opiekuje się Fortem 4a, ratując zabytkowy obiekt przed zniszczeniem i zapomnieniem.

Oto galeria z jednodniowego wyjazdu do Boryszyna.

PS. Było niesamowicie i bardzo sympatycznie, także na pewno wrócimy tu również za rok!